सुमित कुमार साह
परवानीपुर — मधेशको मौलिक लोकसंस्कृति झिझिया नृत्यले दसैँको अवसरमा परवानीपुर गाउँपालिका–३ मा रौनक थपेको छ। असोज २८ गते झिझिया खेल्ने क्रममा खिचिएका तस्बिर तथा भिडियो सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएपछि यस लोकपरम्पराको सांस्कृतिक महत्त्व र संरक्षणबारे चर्चा हुन थालेको छ।
मिथिला तथा भोजपुरी भाषिक क्षेत्रको प्राचीन लोकपरम्पराका रूपमा चिनिने झिझिया विशेषगरी दसैँका बेला महिलाले सामूहिक रूपमा प्रस्तुत गर्ने नृत्य हो। टाउकोमा प्वाल पारिएको माटोको घैँटो राखेर त्यसमा दीप प्रज्वलन गर्दै गोलाकार रूपमा नाचिने यस नृत्यमा परम्परागत गीत र लयको विशेष महत्त्व हुन्छ।
परम्परागत रूपमा झिझिया नृत्य नवरात्रका अवसरमा देवी दुर्गाको आराधना तथा परिवार र समाजको रक्षाको कामनासँग जोडिएको छ। यससँग डाइन–जोगिन र नकारात्मक शक्तिबाट बालबालिका तथा समुदायलाई जोगाउने जनविश्वाससमेत जोडिएको पाइन्छ।
झिझिया नृत्यका क्रममा गाइने गीतमा देवीको स्तुति, परम्परागत मान्यता र स्थानीय समाजका विश्वास अभिव्यक्त हुन्छन्। महिलाहरू समूहमा भेला भएर गीत गाउने, घैँटो बोकेर नाच्ने र घर–टोलमा पुग्ने परम्पराले सामूहिक एकता र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने गरेको छ।
बदलिँदो समयमा झिझिया नृत्यको स्वरूप पनि विस्तार हुँदै गएको छ। पहिले गाउँका टोल–मोहल्लामा सीमित रहने यो नृत्य अहिले विद्यालय, सांस्कृतिक समारोह तथा विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रममा समेत प्रस्तुत हुन थालेको छ। यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक संस्कृति र परम्परासँग परिचित गराउने अवसर दिएको छ।
झिझिया नृत्यको ऐतिहासिक उत्पत्तिबारे विभिन्न जनश्रुति र मान्यता प्रचलित छन्। राजा चित्रसेन र बालरुचिसँग जोडिएको कथासमेत यस परम्परासँग सम्बन्धित मानिन्छ। यद्यपि यसको उत्पत्तिसम्बन्धी कथाहरूलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न पर्याप्त आधार आवश्यक हुन्छ।
मधेशको सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा रहेको झिझिया नृत्यको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा स्थानीय समुदाय, विद्यालय तथा सांस्कृतिक संस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। नयाँ पुस्तालाई यस परम्पराको महत्त्व बुझाउँदै मौलिक गीत, भेषभूषा र नृत्यशैलीको संरक्षण गर्न सके झिझियालाई आगामी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न सहज हुनेछ।
परवानीपुर–३ मा झिझिया नृत्यका तस्बिर तथा भिडियो सार्वजनिक हुनुले स्थानीय स्तरमा यस लोकपरम्पराप्रति रहेको आकर्षणलाई उजागर गरेको छ। यस्ता सांस्कृतिक गतिविधिले मधेशको मौलिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
